Bolalarda obstruktiv bronxit

Bolalarda o‘tkir bronxit¹ ko‘pincha virusli nafas yo‘llari infeksiyasidan keyin rivojlanadi. Bronxlarning yallig‘lanishi sekret ishlab chiqarilishining kuchayishi bilan kechadi, natijada bolada nam yo‘tal paydo bo‘ladi, xirillash va nafas olishning qiyinlashishi kuzatilishi mumkin. Erta yoshda bronxial obstruksiya xavfi yuqoriroq bo‘ladi: bolaning nafas yo‘llari tor bo‘lgani sababli shilliq qavatning shishi va to‘planib qolgan balg‘am ularni tezroq berkitib qo‘yishi mumkin.

Bronxlar bo‘shlig‘i sezilarli darajada torayganda o‘tkir obstruktiv bronxit rivojlanadi. Bunday holatda havoning o‘pkaga kirishi va undan chiqishi qiyinlashadi. Og‘ir darajadagi nafas buzilishlarida nafas yetishmovchiligi rivojlanishi mumkin.

Quyida kasallik nima sababdan yuzaga kelishi, qanday namoyon bo‘lishi, tashxis qanday qo‘yilishi va davolash nimalarni o‘z ichiga olishi haqida batafsil ma’lumot beramiz.

Umumiy ma’lumot

Bronxitning obstruktiv shaklida yallig‘lanish jarayoni bronxlar bo‘shlig‘ining torayishi bilan birga kechadi. Shu sababli asosiy muammo faqat yallig‘lanish emas, balki havo oqimining nafas yo‘llari orqali o‘tishining qiyinlashishi ham hisoblanadi. Bunday kechish ayniqsa 3 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun xos². Bu yoshda bronxlarning ichki diametri kichik bo‘ladi, shuning uchun oz miqdordagi yallig‘lanish sekreti ham ularning o‘tkazuvchanligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Kasallikning o‘zi atrofdagilarga yuqadigan infeksiya hisoblanmaydi. Yuqishi mumkin bo‘lgan narsa — obstruktiv bronxitning o‘zi emas, balki unga sabab bo‘lgan infeksion qo‘zg‘atuvchidir. Masalan, bu gripp virusi yoki **o‘tkir respirator virusli infeksiya (O‘RVI)**ni keltirib chiqaruvchi virus bo‘lishi mumkin.

Infeksiya organizmga kirgach, bronxlarning shilliq qavati zararlanadi. Yallig‘lanishga sabab virus, bakteriya yoki zamburug‘ bo‘lishi mumkin. Organizm qo‘zg‘atuvchiga yallig‘lanish reaksiyasi bilan javob beradi, bronxlar esa ko‘proq shilliq ajrata boshlaydi. Me’yorida bu sekret nafas olish tizimini himoya qilish va begona zarrachalarni chiqarib tashlash uchun zarur. Muammo sekret haddan tashqari ko‘p ishlab chiqarilganda va bronxlar uni yetarlicha tez chiqarib ulgurmaganda yuzaga keladi.

To‘planib qolgan sekret asta-sekin quyuqlashadi. U nafas yo‘llari bo‘ylab yomonroq harakatlanadi va bronxlar ichida ushlanib qolishi mumkin. Shu bilan birga, himoya oqsillari va hujayraviy elementlar tarkibining o‘zgarishi sababli mahalliy himoyaning samaradorligi pasayadi. Turg‘un shilliq esa mikroorganizmlarning ko‘payishi uchun qulay muhitga aylanadi. Yallig‘lanish natijasida yuzaga keladigan shilliq qavat shishi bronxlar bo‘shlig‘ini yanada toraytiradi.

Ba’zi hollarda bronxlarning giperreaktivligi ham muhim ahamiyatga ega. Nafas yo‘llari yuqori sezuvchan bo‘lganda turli ta’sirlovchi omillar silliq mushaklarning qisqarishiga olib kelishi mumkin. Natijada bronxlar bo‘shlig‘i yanada torayadi.

Bolalarda obstruktiv bronxitning sabablari

Bolalik davrida kasallikning asosiy sabablaridan biri virusli infeksiyalar bo‘lib qolmoqda. Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligining klinik tavsiyalariga ko‘ra, virusli infeksiyalar o‘tkir bronxit holatlarining, shu jumladan uning obstruktiv shaklining, taxminan 90 foiziga sabab bo‘ladi. Eng ko‘p uchraydigan qo‘zg‘atuvchilar qatoriga respirator-sinsitial virus, 3-turdagi paragripp virusi va adenovirus kiradi.

Bakterial infeksiyalar barcha holatlarning taxminan 10 foizini tashkil etadi. Yallig‘lanish jarayonini Mycoplasma pneumoniae, Chlamydophila pneumoniae va Bordetella pertussis keltirib chiqarishi mumkin. Bakteriyalar kasallikning dastlabki sababi bo‘lishi mumkin, ayrim hollarda esa virusli infeksiyadan keyin qo‘shiladi.

Zamburug‘li qo‘zg‘atuvchilar kasallik sabablari orasida ancha kam uchraydi.

Allergiya ham bronxial obstruksiyani yuzaga keltirishi mumkin. Mog‘or, chang, hayvon juni va boshqa allergenlar bilan aloqa qilish yallig‘lanish reaksiyasi hamda nafas yo‘llarining shishishiga olib keladi. Bunday belgilar qayta-qayta kuzatilsa, bronxial astmani istisno qilish uchun tekshiruvdan o‘tish talab qilinishi mumkin.

Kasallik rivojlanish ehtimoli quyidagi omillar mavjud bo‘lganda oshadi:

• irsiy moyillik;
• tamaki tutunining passiv ta’siri;
• noqulay ekologik sharoit;
• immun himoyaning zaiflashishi.

Obstruktiv bronxit turlari

Kasallikning kechish xususiyatlariga qarab mutaxassislar uning uchta shaklini ajratadilar³:

• o‘tkir shakl;
• qaytalanuvchi shakl;
• surunkali yoki uzluksiz qaytalanuvchi shakl.

Bolaning holati kasallikning og‘irlik darajasiga ko‘ra ham baholanadi. Yengil kechishda belgilar o‘rtacha darajada namoyon bo‘ladi, o‘rtacha og‘irlikdagi holatda esa ular yanada yaqqolroq kuzatiladi. Og‘ir shaklda bronxlarning o‘tkazuvchanligi sezilarli darajada buziladi va nafas yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Bunday vaziyatda bolani shifokor nazoratida kuzatish talab etiladi.

Bola qanchalik kichik bo‘lsa, statsionarda davolanish zarurati shunchalik yuqori bo‘ladi. Erta yoshdagi obstruktiv bronxit bilan kasallangan bolalar odatda shifoxonaga yotqiziladi. Kattaroq yoshdagi bemorlarni kasalxonaga yotqizish masalasi esa kasallikning og‘irligi va bolaning umumiy holatiga qarab hal qilinadi.

Belgilari

Bronxial obstruksiya rivojlanishidan oldin odatda nafas yo‘llari infeksiyasi kuzatiladi. Shu sababli kasallik ko‘pincha gripp yoki boshqa O‘RVIga xos belgilar bilan boshlanadi:

• tana harorati ko‘tariladi;
• bola tomoqda quruqlik va qichishishdan shikoyat qiladi;
• burun bitishi va tumov paydo bo‘ladi;
• holsizlik, lanjlik, uyquchanlik va umumiy behollik kuzatiladi.

Erta yoshdagi bolalarda infeksiya qo‘shimcha ravishda ovqat hazm qilish tizimi faoliyatining buzilishi bilan kechishi mumkin. Ishtahaning pasayishi, ko‘ngil aynishi va suyuq najas kuzatilishi ehtimoldan xoli emas.

Bronxial obstruksiyaning dastlabki belgilari ba’zan kasallikning birinchi sutkasidayoq paydo bo‘ladi. Boshqa hollarda esa holat infeksiya boshlanganidan 2–3 kun o‘tgach o‘zgaradi.

Obstruktiv sindrom rivojlanishidan quyidagi belgilar dalolat berishi mumkin:

• nafas olishning sezilarli darajada tezlashishi — daqiqasiga 50–60 martagacha nafas olish va chiqarish;
• nafas olayotganda hushtaksimon tovushlarning paydo bo‘lishi;
• nafas qisishi;
• ko‘krak qafasi va qorin mushaklarining nafas olish jarayonida sezilarli ishtirok etishi;
• oz miqdordagi balg‘am bilan kechadigan, deyarli yengillik bermaydigan uzoq davom etuvchi, qiynovchi yo‘tal;
• bo‘yindagi limfa tugunlarining kattalashishi, ayrim hollarda esa limfadenit rivojlanishi.

Obstruktiv bronxitdagi asosiy xavf nafas olish faoliyatining yomonlashuvi bilan bog‘liq. Odatda bronxlar 3 kundan 7 kungacha toraygan holatda qoladi. Yallig‘lanish jarayoni kamaygani sari shish ham pasayadi va nafas yo‘llarining o‘tkazuvchanligi yaxshilanadi.

Tashxis

Tekshiruv bolani ko‘rikdan o‘tkazishdan boshlanadi. Shifokor fonendoskop yordamida nafasni eshitadi, nafas olish va chiqarish xususiyatlarini taqqoslaydi, xirillash va boshqa patologik tovushlarning mavjudligiga e’tibor beradi. Zarurat tug‘ilganda bronxlar va nafas olish faoliyatini baholash uchun qo‘shimcha usullardan foydalaniladi. Ular qatoriga nafas hajmlarini tekshirish, bronxoalveolyar lavaj va bronxoskopiya kiradi.

Ko‘krak qafasi a’zolarini qo‘shimcha baholash uchun rentgenografiya buyurilishi mumkin. Shuningdek, umumiy qon tahlili o‘tkaziladi va qondagi kislorod konsentratsiyasi aniqlanadi.

Kasallikning kelib chiqishini aniqlashtirish zarur bo‘lsa, shifokor diagnostika doirasini kengaytiradi. Bolaga quyidagi tekshiruvlar tayinlanishi mumkin:

• immunologik va serologik tekshiruvlar;
• PZR-test;
• allergologik sinamalar;
• balg‘amning bakteriologik ekmasi;
• tibbiy ko‘rsatmalarga muvofiq boshqa tahlil va tekshiruvlar.

Bolalarda obstruktiv bronxitni davolash va oldini olish

Boladagi obstruktiv bronxit shifokor nazoratini talab qiladi, chunki ayrim hollarda kasallik asoratlar bilan kechishi mumkin. Bundan tashqari, obstruksiya epizodlarining qayta-qayta takrorlanishi ba’zan bronxial astma rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli kasallikka xos belgilar paydo bo‘lganda mutaxassisga murojaat qilish muhim. Bolaga shifokor tavsiyasisiz dori berish yoki faqat xalq tabobati usullari bilan cheklanish tavsiya etilmaydi.

Davolash joyi bolaning holati qanchalik og‘ir ekaniga qarab belgilanadi. Asoratsiz kechishda yordam uy sharoitida ko‘rsatilishi mumkin. Belgilar yaqqol namoyon bo‘lsa, statsionarda kuzatuv talab etiladi. Bolaga jismoniy yuklamani kamaytirish, ehtiyotkor rejimga rioya qilish, yetarli miqdorda suyuqlik ichirish va gipoallergen ovqatlanishni ta’minlash tavsiya etiladi. Xonani muntazam shamollatish va nam tozalash ishlarini bajarish kerak.

Nafas olish sezilarli darajada buzilganida kislorod terapiyasi talab qilinishi mumkin. Bronxlar spazmini kamaytirish uchun bronxlarni kengaytiruvchi preparatlar bilan ingalyatsiyalar qo‘llanadi. Ko‘rsatmalar mavjud bo‘lsa, mutaxassis kortikosteroidlar, mukolitik yoki balg‘am ko‘chiruvchi preparatlarni buyuradi. Davolash sxemasi barcha bemorlar uchun bir xil bo‘lmaydi: u bolaning yoshiga, obstruksiyaning og‘irligiga va umumiy holatiga qarab belgilanadi.

Ko‘p hollarda kasallikning prognozi yaxshi bo‘ladi. Biroq ayrim bolalarda obstruksiya qayta paydo bo‘lishi mumkin, shu sababli yil davomida yangi epizodlar kuzatiladi va ba’zida kasalxonaga yotqizish talab etiladi. Qaytalanishga yordam beruvchi omillarga allergik kasalliklar, surunkali infeksiya o‘choqlari va tez-tez takrorlanadigan O‘RVI kiradi. Bola ulg‘aygani sari qayta epizodlar ehtimoli odatda kamayadi va maktab yoshiga kelib ular kamroq kuzatiladi.

Obstruksiya rivojlanishidan oldin ko‘pincha virusli infeksiya kuzatilgani sababli O‘RVIni o‘z vaqtida davolash muhim.

Shifokor kompleks davolash tarkibiga Ergoferon preparatini kiritishi mumkin. Preparat 6 oylikdan boshlab bolalarda qo‘llashga ruxsat etilgan. Ishlab chiqaruvchi ma’lumotlariga ko‘ra, vosita respirator viruslarga qarshi kurashishda qo‘llanadi, immun javobni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi, shuningdek yallig‘lanishga qarshi va antigistamin ta’sirga ega. Ishlab chiqaruvchi, shuningdek, preparat allaqachon rivojlangan infeksiya belgilarining og‘irligini kamaytirishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Virusli kasalliklarning oldini olish uchun umumiy himoya choralaridan foydalaniladi.

Grippning oldini olish usullaridan biri — har yili amalga oshiriladigan emlash. Emlashni muntazam o‘tkazish virusning o‘zgaruvchanligi bilan bog‘liq: virusning yangi varianti paydo bo‘lganda immun tizimi uni avvalgidek samarali taniy olmasligi mumkin. Shu sababli emlashni kasallanishning mavsumiy ko‘tarilishi boshlanishidan oldin amalga oshirish maqsadga muvofiq. Bu infeksiya yuqtirish xavfini va kasallikning og‘ir kechish ehtimolini kamaytiradi.

Boshqa O‘RVI larning aksariyati uchun maxsus vaksinalar ishlab chiqilmagan. Kasallanish mavsumi kuchaygan davrda odamlar ko‘p to‘planadigan joylarga kamroq borish, gigiyena qoidalariga rioya qilish, qo‘llarni muntazam yuvish va kasal odamlar bilan yaqin muloqotdan saqlanish tavsiya etiladi.

Organizmning himoya kuchlarini kundalik hayot bilan bog‘liq foydali odatlar orqali qo‘llab-quvvatlash mumkin. Bolaga toza havoda sayr qilish, to‘laqonli va xilma-xil ovqatlanish hamda yetarli darajada uxlash zarur. Dam olish rejimiga rioya qilish, bolaning sovqotib qolishiga yo‘l qo‘ymaslik va imkon qadar kuchli stress

Ergoferon preparati shahringizdagi dorixonalarda mavjud, shuningdek, onlayn buyurtma berishingiz mumkin

Qayerdan sotib olish mumkin

DV/X 06251/05/19

Foydalanilgan adabiyotlar

¹ Nevskiy A. B., Kramar L. V., Larina T. Yu. Bolalarda obstruktiv bronxitni davolash va tashxislashning zamonaviy yondashuvlari. «Lekarstvenniy vestnik». № 3(59), 2015. 9-jild. Havola (murojaat sanasi: 18.05.2025).

² Bronxit. Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligining klinik tavsiyalari. 2024. Havola (murojaat sanasi: 18.05.2025).

³ Jukova O. V., Kononova S. V., Konyshkina T. M. O‘tkir va qaytalanuvchi obstruktiv bronxit bilan kasallangan bolalarda bronxial astma shakllanish modeli. «Baykalskiy meditsinskiy jurnal». 2016. Havola (murojaat sanasi: 18.05.2025).