O‘tkir bronxit
5 daqiqa
O‘tkir bronxit — bronxlar, ya’ni quyi nafas yo‘llariga mansub bo‘lib, havo oqimini traxeyadan o‘pka to‘qimasiga o‘tkazadigan tuzilmalar shilliq qavatining yallig‘lanishidir1. Aksariyat hollarda kasallik to‘liq sog‘ayish bilan yakunlanadi, biroq ayrim vaziyatlarda u yanada jiddiy patologiyaga, masalan, pnevmoniyaga aylanishi mumkin. Voyaga yetmagan bemorlardagi o‘tkir bronxitning asosiy etiologik omili o‘tkir respirator virusli infeksiya (O‘RVI) hisoblanadi2.
Kasallikning umumiy tavsifi
Ushbu kasallik bolalarda ko‘p uchraydi. O‘tkir jarayon odatda uch haftadan oshmaydi3 alomatlar to‘rt haftadan ko‘proq saqlansa, kasallikning cho‘zilgan shakli haqida so‘z yuritiladi.
O‘tkir bronxit rivojlanishi ehtimolini oshiradigan omillarga quyidagilar kiradi:
- noqulay ekologik sharoit va havoning gazlar bilan ifloslanishi;
- tamaki tutunini passiv ravishda nafas orqali qabul qilish;
- immun himoyaning zaiflashishi.
Ayrim hollarda kasallik fonida bronxospazm yuzaga keladi va balg‘amning chiqishi buziladi. Natijada nafas yo‘llari torayib, nafas olish va chiqarish qiyinlashadi hamda xurujsimon yo‘tal paydo bo‘ladi. Bunday holat obstruktiv sindrom deb ataladi va kasallik kechishini og‘irlashtiradi.
Kelib chiqish sabablari
O‘tkir bronxit asosan infeksion xususiyatga ega. Holatlarning qariyb 90 foizi viruslar ta’sirida yuzaga keladi, qolganlari esa bakterial zararlanish bilan bog‘liq.
Virusli qo‘zg‘atuvchilar orasida paragripp va gripp viruslari, respirator-sinsitial (RS) virus, rinovirus, adenovirus hamda metapnevmovirus yetakchi o‘rin tutadi.
Asosiy bakterial qo‘zg‘atuvchilar — Mycoplasma pneumoniae, Chlamydophila pneumoniae va Bordetella pertussis (ko‘kyo‘tal qo‘zg‘atuvchisi).
Ba’zan O‘RVI fonida bola organizmi zaiflashganda, avval to‘qimalarda yashirin holatda bo‘lgan va immunitet tomonidan nazorat qilib turilgan shartli patogen bakterial flora faollashadi. Organizmning himoya kuchlari pasaygach, ushbu mikroorganizmlar jadal ko‘paya boshlaydi.
Kasalliklarning xalqaro tasnifi, o‘ninchi tahririga (KXT-10) ko‘ra, o‘tkir bronxitga J20 kodi berilgan. To‘g‘ri davolash usulini tanlash uchun muayyan qo‘zg‘atuvchini aniqlash nihoyatda muhim, shu sababli kasallikning virusli va bakterial turlari farqlanadi.
Bolalarda o‘tkir bronxit alomatlari
Bolalarda o‘tkir bronxit quyidagi belgilar bilan namoyon bo‘ladi:
- tana haroratining ko‘tarilishi (odatda 39 °C gacha), bu kasallikning virusli xususiyati bilan bog‘liq;
- kasallik boshlanganidan 1–2 kun o‘tib paydo bo‘ladigan yo‘tal — bu asosiy alomatdir; dastlab yo‘tal quruq, balg‘amsiz bo‘ladi, keyinchalik esa nam yo‘talga aylanadi;
- nafas olishning qiyinlashishi, hansirash va xirillash — bular obstruksiya mavjud bo‘lganida ham, bo‘lmaganida ham kuzatilishi mumkin.
O‘tkir bronxit ko‘pincha O‘RVI ko‘rinishlaridan biri bo‘lgani sababli unga respirator virusli infeksiyaga xos alomatlar ham qo‘shilishi mumkin. Bronxitda umumiy intoksikatsiya belgilari — bosh og‘rig‘i, holsizlik va mushaklardagi og‘riq — odatda mo‘tadil namoyon bo‘lsa-da, nafas yo‘llarining boshqa qismlari ham bir vaqtda zararlanishi mumkin. Jumladan, bronxit ko‘pincha rinit (burun shilliq qavatining shishishi, hid bilish qobiliyatining pasayishi va burundan ajralma kelishi) hamda faringit (halqum shilliq qavatining yallig‘lanishi bo‘lib, tomoq og‘rig‘i va achishishi bilan namoyon bo‘ladi) bilan birga kechadi.
Odatda o‘tkir bronxitda shifoxonaga yotqizish talab qilinmaydi. Biroq tashxisni tasdiqlash va asoratlarni istisno etish uchun mutaxassis bilan maslahatlashish shart. Quyidagi holatlarda bolaga tibbiy yordam ko‘rsatish ayniqsa zarur:
- suyuqlik ichishdan va/yoki ovqatlanishdan bosh tortsa;
- tez ta’sirchan bo‘lib qolsa yoki odatdagidan ortiq uyquchan bo‘lsa;
- nafas olishning yaqqol buzilishi va hansirash kuzatilsa;
- yuqori harorat tutqanoqni keltirib chiqarsa, uch kundan ortiq saqlansa yoki alahsirash bilan kechsa;
- yo‘tal 14 kundan ortiq davom etib, yaxshilanish kuzatilmasa.
Tashxis qo‘yish anamnez va klinik ma’lumotlarga asoslanadi; mutaxassis bronxitni o‘xshash alomatlar bilan kechadigan boshqa holatlardan farqlashi muhim.
Profilaktika
O‘tkir bronxit asosan respirator infeksiyalar fonida rivojlangani sababli, Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligining klinik tavsiyalarida bolalarni grippga, shuningdek, pnevmokokk va gemofil infeksiyalarga qarshi emlash tavsiya etiladi. Bu kasallikning oldini to‘liq olmasa ham, uning yengilroq kechishiga va asoratlar ehtimolining kamayishiga yordam beradi.
Grippga qarshi emlash har yili, epidemiya mavsumi boshlanishidan bir necha hafta oldin amalga oshirilishi kerak. Epidemiya mavsumi odatda kech kuzdan erta bahorgacha davom etadi.
O‘RVIning nospetsifik profilaktikasi uchun immunitetni mustahkamlash tavsiya etiladi. Bu organizmga infeksiyalarga faolroq qarshilik ko‘rsatishga yordam beradi. Xususan, quyidagilar zarur4:
- bolani barcha oziq moddalar yetarli miqdorda mavjud bo‘lgan muvozanatli ovqatlanish bilan ta’minlash;
- chiniqtirish muolajalarini o‘tkazish;
- jismoniy faollikni rag‘batlantirish;
- mehnat va dam olishning oqilona tartibiga rioya qilish.
Bundan tashqari, havosi ifloslangan joylarda bo‘lishdan saqlanish va bolalarning tamaki tutuni bilan aloqasini butunlay istisno qilish lozim.
Bolalarda o‘tkir bronxitni davolash
Davolash sxemasini mutaxassis aniqlangan tashxisga qarab belgilaydi. Davolash, avvalo, qo‘zg‘atuvchini bartaraf etish va bemorning hayot sifatini yaxshilash maqsadida klinik belgilarni tuzatishga qaratiladi.
Kasallikning gripp virusi bilan bog‘liqligi tasdiqlansa, grippga qarshi preparatlar buyuriladi. Ular dastlabki 48 soat ichida eng yuqori samaradorlikni ko‘rsatadi. Agar O‘RVIga boshqa virus sabab bo‘lgan bo‘lsa, ko‘plab virus qo‘zg‘atuvchilariga qarshi ta’sir qiluvchi virusga qarshi preparatlar qo‘llanishi mumkin. Masalan, O‘RVIni kompleks davolash tarkibiga og‘izda eritib qabul qilinadigan tabletka shaklidagi Ergoferon virusga qarshi preparati kiritilishi mumkin.
Preparat olti oylikdan boshlab bolalarda qo‘llash uchun ruxsat etilgan. Uch yoshgacha bo‘lgan bolaga tabletkani xona haroratidagi bir osh qoshiq qaynatilgan suvda eritib berish mumkin. Ergoferonning faol tarkibiy qismlari viruslarga qarshi kurashish, yallig‘lanish reaksiyasini kamaytirish va tabiiy immunitetni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi.
Kasallik bakterial xususiyatga ega bo‘lsa, antibiotiklar buyuriladi. Antibiotiklar tavsiya etilgan taqdirda, barcha patogenlar yo‘q qilinishini ta’minlash uchun davolash kursini to‘liq yakunlash kerak. Biroq antibakterial vositalar virusli infeksiyalarda foyda bermasligini yodda tutish muhim.
Bemorning holatini yengillashtirish uchun simptomatik preparatlar — isitma tushiruvchi va yo‘talga qarshi vositalar — qo‘llanishi mumkin. Ularni faqat mutaxassis bolaning yoshi, individual xususiyatlari, holatining og‘irligi va qarshi ko‘rsatmalarni hisobga olgan holda buyuradi. Shuni nazarda tutish kerakki, o‘tkir bronxitdagi yo‘tal himoya va balg‘amni chiqarish vazifasini bajaradi. Yo‘tal refleksi bostirilsa, quyuq ajralma nafas yo‘llarida to‘planib qoladi va bu o‘pka ventilyatsiyasini yomonlashtiradi.
Kasallikning obstruktiv shaklida mutaxassis spazmni bartaraf etadigan va bronxlar bo‘shlig‘ini kengaytiradigan bronxolitik vositalarni tavsiya qilishi mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati
1Bronxit. Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligining klinik tavsiyalari. 2024. Havola (murojaat sanasi: 05.12.2025).
2O‘tkir respirator virusli infeksiya (O‘RVI). Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligining klinik tavsiyalari. 2022. Havola (murojaat sanasi: 05.12.2025).
3Kostyukevich O. I. O‘tkir bronxit bilan og‘rigan bemor qabulda. Terapevt mulohazalari. RMJ. 2016. Havola (murojaat sanasi: 05.12.2025).
4Bronxit — O‘RVIning tez-tez uchraydigan asorati. Sankt-Peterburg shahri va Leningrad viloyati bo‘yicha Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish va inson farovonligi sohasida nazorat bo‘yicha Federal xizmatning hududlararo boshqarmasi. Havola (murojaat sanasi: 05.12.2025).
